۱. بیان مسئله

در سواحل شمال شرق دریای خزر (گمیشان، استان گلستان)، بخش بزرگی از زمینها، کم بازده و یا شور هستند. سایت میگوی گمیشان با وسعت 4000 هکتار در 4 لاین با هدف تولید پروتئین، اشتغالزایی و بهره‌وری از زمین ها در این بخش احداث  گردیده  است (شکل 1). یکی  از  مشکلات اساسی صنعت پرورش میگو، اطلاعات کم و ناقص و غیرمستمر درخصوص میزان مواد مغذی، میزان تقاضای اکسیژن بیوشیمیایی، کلروفیل‌آ، پارامترهای فیزیکی و شیمیایی (دما، شوری، اکسیژن محلول، میزان اسیدیته) آب، به همراه شفافیت، کدورت، عمق و رنگ آب، کل مواد محلول، کل مواد معلق، کل ماده آلی و کیفیت بستر استخر می باشد. این موارد جهت تعیین عمکلرد تغذیه، کوددهی استخرهای پرورشی، مطالعه سرنوشت نوترینت‌ها در اکوسیستم استخرها، ارزیابی پتانسیل آلودگی و بررسی تأثیر آن‎ها بر رشد و بازماندگی میگو ضروری می باشند. نبود این اطلاعات باعث اختلال اساسی در تجزیه وتحلیل داده ها و مدیریت بهینه مزارع شده و در نهایت تولید حداکثری و بهره‌وری بهینه از آب و شرایط موجود را تحت تاثیر خود قرار میدهد. لذا اندازه گیری این موارد در طی دوره پرورش و انجام اقدامات اصلاحی مرتبط، می تواند راهگشای تولیدکنندگان و بهره‌برداران گشته و اهمیت مانیتورینگ استخرها و اطلاعات در مدیریت بهینه مزارع را مشخص نماید.

2. معرفی دستاورد یا راهکار

در این مقاله سایت میگوی گیمشان واقع در استان گلستان به عنوان مدل انتخاب شده و اطلاعات مختلف آن شامل شرایط فیزیکی و شیمیایی آب و همچنین زیستمندان جمع آوری شده و به منظور ارائه راهکارهای مدیریتی جهت تولید بهینه مورد استفاده قرار گرفته که در ذیل به آنها پرداخته می شود. 

۱.۲. فاکتورهای فیزیکی و شیمیایی آب

منبع تامین آب مزارع میگو در این سایت، آب دریای کاسپین  بوده که توسط یک کانال آبر­سان اصلی به سایت تزریق می‌شود. فاکتورهای فیزیکی و شیمیایی این آب در جدول 1 نشان داده شده است. به منظور تولید مناسب و پایدار مقادیرنشان داده شده است. به منظور تولید مناسب و پایدار مقادیر نشان داده شده است.

 هر یک از فاکتورهای عنوان شده در جدول مذکور بایستی در محدوده مطلوب نگهداری شوند. این موارد می توانند با تعویض آب به موقع صورت بپذیرند.

۲.۲. زیستمندان موجود در استخرها

غذای زنده موجود در استخرها شامل فیتوپلانکتون­ها، زئوپلانکتون­ها و ماکروبنتوزها بوده که با فاکتورهای فیزیکی و شیمیایی آب مرتبط هستند. فیتوپلانکتون‌ها به ‌عنوان اولین حلقه از زنجیره غذایی در اکوسیستم‌های آبی، نقش حیاتی در چرخه غذایی مزارع پرورش میگو ایفا می‌کنند. کوددهی به ­موقع و شکوفایی پلانکتونی و استقرار پلانکتون­های مفید نظیر دیاتومه­ها از شرایط اولیه ذخیره­سازی پست لاروها در مزارع بوده و شناسایی گونه‌های موجود، بررسی ارتباط آن‌ها با شرایط محیطی (شامل خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آب)، تعیین تنوع و تراکم آن‌ها، و تحلیل اثرات آن‌ها بر چرخه غذایی میگوهای پرورشی، از اهمیت بالایی برخوردار است.

۲.۲. ۱. فیتوپلانکتون‌ها

 مجموع نتایج حاصل از تحقیقات انجام شده در این سایت نشان می‌دهد که فیتوپلانکتون‌ها در مزارع پرورش میگوی گمیشان دارای تنوع و تراکم متفاوتی بوده که تحت تأثیر عوامل محیطی و مدیریتی قرار می‌گیرند. از بین  فیتوپلانکتون ‌باشد. دما یکی از فاکتورهای بسیار موثر در تغییر تنوع فیتو-پلانکتون­ها می­باشد. هر چه دما کاهش یابد یا بیش از حد افزایش یابد می­تواند تنوع و تراکم فیتوپلانکتون­ها را به سرعت تغییر دهد (صالحان و همکاران،1394). حضور فیتوپلانکتون‌های مفید، به‌ویژه دیاتومه‌ها، می‌تواند بهبود کیفیت آب و جلوگیری از شکوفایی جلبک‌های مضر را به دنبال داشته باشد (بختیاری و همکاران، 1391).  شاخص‌های تنوع و یکنواختی در این تحقیق نشان دادند که تنوع فیتوپلانکتون‌ها ضعیف بوده و در طول دوره پرورش متغیر است. در این رابطه شاخص سیمپسون کمتر از 5/0 و شاخص شانون بین 1/1 تا 3/1 محاسبه شد که نشان‌دهنده تنوع کم این موجودات بود. تنوع کم فیتوپلانکتون‌ها می‌تواند تأثیر منفی بر چرخه غذایی میگوها داشته باشد. این یافته­ها نشان می‌دهد که مدیریت صحیح استخرها و بهینه‌سازی شرایط محیطی برای افزایش تنوع و تراکم فیتوپلانکتون‌ها ضروری است. کود­دهی با کود اوره (16 کیلوگرم در هکتار)و فسفات (4 کیلوگرم در هکتار) در یک نوبت پس از شستشوی استخر و آبگیری به ارتفاع 80 سانتیمتر و پس از بلوم، رساندن پست لاروها و زئوپلانکتون­ها (که خود نیز بخشی از غذای میگوها را تشکیل می­دهند) اهمیت دارد.

۲.۲.۲. زئوپلانکتون‌ها

دومین گروه مهم از زیستمندان موجود  در استخرهای سایت گمیشان، زئوپلانکتون­ها بوده که جزو اصلی­ترین غذای زنده میگوها تا دو ماهه اول پرورش هستند (شکل ۲). مهم‌ترین گروه‌های زئوپلانکتونی شناسایی ‌شده در استخرهای مورد اشاره  کوپه‌پودا، روتیفرها، لارو پرتاران و سخت­پوستان بودند که گونه کوپه‌پودا به عنوان غالب‌ترین جمعیت حضور داشت. حضور چشمگیر فورامینیفرها در بین پروتوزوآها به‌عنوان بخشی از جمعیت زئوپلانکتونی موجود در استخرهای سایت مشهود می باشد. تنوع و تراکم زئوپلانکتون‌ها به‌طور مستقیم تحت تأثیر بلوم فیتوپلانکتونی استخرها و عوامل فیزیکی و شیمیایی آب مانند شوری، دما و pH قرار دارد. در این رابطه،

 ارتفاع آب به بالای 160 سانتیمتر و سبز نگهداشتن استخرها

می­تواند حضور مستمر فیتو­پلانکتون­های مفید نظیر دیاتومه ­ها را تقویت نماید. حضور این فیتوپلانکتون ها از دو منظر تغذیه بیشترین دما در مرداد ماه ثبت که بیشترین فراوانی گونه کوپه‌پودا را درپی داشت که مؤید تأثیر دما بر پویایی این جانداران است. از سوی دیگر، عدم حضور کلادوسرا و فراوانی پایین روتیفر در مقایسه با آب‌های دریای کاسپین نشان‌ دهنده نقش معنی‌دار بالا بودن شوری در زیستمندان موجود در استخرهای پرورش است. همچنین، لاروهای پلی‌کت و نماتدهای آزاد در اواخر مرداد (زمانیکه شوری زیاد است) دیگر مشاهده نمی شوند. تغییرات آب و هوایی، به‌ویژه نوسانات دمایی می‌تواند بر ترکیب گونه‌ای و فراوانی زئوپلانکتون‌ها تأثیر­گذار باشد. باروری اولیه استخرها و عدم مصرف گونه‌های موجود توسط پست لاروهای میگو می­تواند بر تنوع و تراکم تاثیرگذار بوده و با پیشرفت دوره پرورش، تغییرات محیطی از جمله شوری بالا، تغییرات دمایی، استفاده از فیلترهای ریز و تجمع مواد آلی در انتهای دوره پرورش و افزایش رقابت بین گونه‌ها، از تراکم و تنوع زئوپلانکتونی کاسته شود. این شرایط ضمن کاهش تنوع گونه‌ای، می‌تواند تأثیر مستقیمی بر کیفیت محیط زیست داخل استخرها و در نتیجه بر روند پرورش میگو داشته باشد.

۲.۲. ۳. ماکروبنتوزها

با افزایش تمایل میگو به حضور در بستر در اواسط دوره پرورش، ماکرو­بنتوزها نقش خود را در چرخه غذایی در مزارع پرورش میگو ایفا می­نمایند (سقلی و همکاران، 1392). تغییرات در تنوع و تراکم ماکروبنتوزها در تحقیقات مختلف نشان می­دهد که در سال­های مختلف در مزارع پرورش در یک منطقه با توجه به شرایط سال زراعی، مقادیر می­تواند متفاوت باشد. از یک طرف شرایط مکانی، زمانی و پرورشی خاص استخرها در زمان پرورش و از طرف دیگر درصد استفاده از آنها که بستگی به سن و دوره­های مختلف زندگی میگو دارد می­تواند در این موضوع دخیل باشد (فرخ بین و همکاران، 1391). به طور کلی بین میزان فراوانی بنتوزها و میزان مواد آلی بستر رابطه خطی معکوس وجود دارد. بدین معنا که با افزایش بار آلی بستر، از میزان فراوانی ماکروبنتوزها کاسته می شود.  فراوانی Cerastoderma  و Ecrobia در مزارع سایت گمیشان بیشتر از سایر بنتوزها بوده که می­تواند نشان دهنده سازگاری دو­کفه­ای­ها و شکم­پایان با شرایط موجود بخصوص افزایش بار آلی کل بستر باشد. به طور کلی با توجه به اینکه هر چه به­سمت انتهای دوره می­رویم دما، شوری آب و مواد آلی بستر افزایش یافته و در کل شرایط استخر­ها به­ سمت نامطلوب پیش می رود، شرایط برای حضور و فراوانی ماکروبنتوزها نامناسب­تر می گردد. به منظور جلوگیری از این شرایط نامساعد،  مدیران مزارع باید محصول سرپا را به دقت اندازه­گیری نموده و میزان غذا دهی روزانه را مدیریت نمایند. دقت در پراکندگی یکسان غذا در سطح استخر توسط کارگران (ترجیحا استفاده از غذا ده اتوماتیک در صورت وجود برق) و میزان مناسب غذا می­تواند از ایجاد مانده غذا در بستر و افزایش ناخواسته مواد آلی جلوگیری نماید.

جمع بندی مطالب فوق نشان می‌دهد که مزارع پروش میگو در سایات گمیشان از نظر غنای گونه‌ای زیستمندان فقیر می‌باشند. از دلایل این موضوع می­توان به شرایط نامساعد انتهای فصل پرورش مانند افزایش شوری، مواد آلی و کاهش دما اشاره کرد. به منظور مدیریت عوامل زیستی و غیرزیستی در مزارع پرورش سایت میگوی گمیشان توصیه ترویجی ذیل پیشنهاد می گردد.

3. توصیه های ترویجی

   1.استفاده از فیلتر شنی با دانه­بندی قلوه سنگ (قطر 10 سانتیمتر)، بادامی (قطر 3 سانتیمتر)، ماسه شسته و ماسه بادی (1 تا 3 میلیمتر)، استفاده از فیلتر پارچه­ای سه لایه، 1000، 500 و 300 میکرون با جدار خارجی محافظ تور پشه­بندی در کانال آب ورودی به مزرعه.

   2.مقدار شفافیت آب در استخرها بین 30 تا 40 سانتیمتر حفظ گردد.

   3.پاپیش مستمر فاکتورهای فیزیکوشیمیایی آب بویژه اکسیژن محلول، شوری، آمونیاک و pH و حفظ آنها در محدوده مناسب.

   4.نمونه ­برداری مستمر از پلانکتون­ها به منظور برآورد غذای زنده.

   5.بعد از ماه اول ذخیره­سازی میگوها، نمونه­برداری و زیست­سنجی 20 روز یک بار به منظور تنظیم و برآورد غذای مصرفی (براساس 4 درصد بیومس) انجام گردد.

   6.تعویض مستمر آب بعد از 2 ماه از معرفی PL، به خصوص با توجه به افزایش شوری در اواخر دوره پرورش، بدین صورت که شوری در حد 20 الی 25 گرم در لیتر تنظیم شود.

   7.زمان پرورش از اواسط اردیبهشت آغاز گردد که با احتساب دوره 110 روزه، برداشت در اواسط شهریور به پایان برسد تا ریسک کاهش ناگهانی دما تقلیل یابد.