لابستر صخره‌ای کنگره‌دار (Panulirus homarus) از باارزش‌ترین آبزیان سواحل جنوب ایران است که به دلیل ارزش اقتصادی بالا و نقشش در معیشت جوامع ساحلی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است (میرزایی و همکاران، ۱۳۹۹). بر اساس گزارش FAO، در سال ۲۰۲۵ صادرات جهانی لابستر به حدود ۱۸۷۵۶۰ تن با ارزش نزدیک به 35/7 میلیارد دلار رسید. ارزش تجارت این محصول در منطقه آسیا–اقیانوسیه از ۷ میلیارد دلار فراتر رفت که نشان‌دهنده تقاضای گسترده، به‌ویژه در بازارهای شرق و جنوب‌شرق آسیاست (جدول 1). کانادا با صادرات حدود ۷۸۹۵۰ تن جایگاه مهمی دارد و ویتنام نیز با توسعه فرآوری و تجارت، حضورش را در بازارهای جهانی تقویت کرده است. این آمار نشان می‌دهد که لابستر نه‌تنها یک آبزی با ارزش غذایی بالا، بلکه کالایی صادراتی و منبع درآمد ارزی و اشتغال در جوامع ساحلی است (جدول 1)؛ ازاین‌رو، به‌شرط حفاظت از ذخایر طبیعی و بازسازی جمعیت‌های آسیب‌دیده، می‌تواند زمینه ورود ایران به زنجیره تجارت منطقه‌ای را فراهم کند (FAO, 2026).

بافت خوراکی این لابستر دارای پروتئین بالا (حدود 5/19 تا ۲۱ درصد) و چربی اندک (کمتر از 5/1 درصد) است و در زمره غذاهای دریایی رژیمی و پرپروتئین قرار می‌گیرد. بخش عمده چربی آن از اسیدهای چرب غیراشباع (UFA) تشکیل شده و امگا-۳، به‌ویژه EPA و DHA، سهم مهمی از لیپیدهای بافت عضلانی را می‌سازد؛ ترکیباتی که در پیشگیری از بیماری‌های قلبی-عروقی و تقویت سیستم عصبی نقش کلیدی دارند (غلامی و همکاران، ۱۳۹۷). همچنین در مطالعه Ihsan و همکاران (2025)، استخراج کیتوسان از پوسته لابستر  با  بازده  5/9٪ و  درجه‌های  کیفی  مطلوب  (رطوبت7594/5٪، خاکستر 72/36٪، نیتروژن 73/2٪) موفقیت‌آمیز بود؛ /97٪ در تیمار ۲٪ افزایش داد و فعالیت ضدقارچی علیه Fusarium را بهبود بخشید (Ihsan et al., 2025). با وجود این اهمیت، ذخایر طبیعی لابستر در سال‌های اخیر کاهش یافته‌اند؛ به‌گونه‌ای که در عمان صید سالانه از حدود ۲۰۰۰ تن در دهه ۱۹۸۰ به کمتر از ۵۰۰ تن در سال ۲۰۱۶ رسیده است (Al-Marzouqi, 2018). تداوم این روند می‌تواند به افت بیشتر جمعیت‌ها، کاهش درآمد صیادان و تشدید فشار بر زیستگاه‌های ساحلی منجر شود. از سوی دیگر، پرورش تجاری این گونه نیز به‌دلیل دوره لاروی طولانی، نیاز غذایی خاص و کمبود فناوری بومی با چالش‌های جدی روبه‌روست (Divu et al., 2024). بنابراین، توسعه آبزی‌پروری لابستر در ایران همچنان یکی از فرصت‌های مغفول‌مانده و در عین حال راهبردی به‌شمار می‌رود.

سواحل مکران(چابهار، بریس و رمین، کنارک و پزم) از نظر دما (میانگین حدود C۲۶°)، شوری (حدود 65/36 ppt) کیفیت آب و بسترهای ساحلی شرایط بسیار مطلوبی دارند؛ تراکم بالای لابسترهای جوان در برخی فصول نیز فرصت خوبی برای پرواربندی نیمه‌صنعتی و مزارع پایلوت ایجاد می‌کند (میرزائی و اژدری، ۱۴۰۲). با وجود این ظرفیت‌ها، آبزی‌پروری این گونه در ایران مغفول مانده و فقدان برنامه‌های تولید بذر، دانش فنی پرواربندی و انتقال فناوری، مانع بهره‌برداری از این مزیت شده است. توسعه هدفمند پرواربندی می‌تواند ضمن کاهش وابستگی به صید طبیعی، اشتغال ساحلی، درآمد جوامع محلی، محصول صادرات‌محور و ارزش‌آفرینی از ضایعات (کیتین و کیتوسان) را در چابهار، بریس و رمین فراهم کند.

۲. معرفی راهکار

2.1. معرفی لابستر صخره ای کنگره دار

لابستر صخره‌ای کنگره‌دار (Panulirus homarus) یکی از سخت‌پوستان دریایی خانواده Palinuridae است که در زیستگاه‌های صخره‌ای و مرجانی آب‌های گرم و کم‌عمق زندگی می‌کند. این گونه در منطقه هند–اقیانوس آرام پراکنش دارد و از سواحل شرق آفریقا تا اقیانوس هند، مجمع‌الجزایر مالایی، ژاپن، استرالیا و کالدونیای جدید یافت می‌شود. این لابستر گونه‌ای شب‌فعال، کف‌زی و گروه‌زی است که در طول روز در شکاف صخره‌ها و پناهگاه‌های بستر پنهان می‌شود و شب‌ها برای تغذیه فعال می‌گردد.این گونه از نظر شیلاتی و بوم‌شناختی اهمیت ویژه‌ای دارد و در کشورهایی مانند هند، آفریقای جنوبی، فیلیپین، تایوان، تایلند و ویتنام مورد بهره‌برداری و حتی پرورش قرار گرفته است، بنابرای هم از منظر ارزش غذایی و اقتصادی و هم از دیدگاه ظرفیت‌های آبزی‌پروری، گونه‌ای راهبردی محسوب می‌شود (شکل1).

2.2. وضعیت موجود این لابستر در کشور

در ایران، لابستر صخره‌ای کنگره‌دار به‌ویژه در سواحل مکران، از جمله چابهار، بریس و رمین، دارای پراکنش طبیعی و ظرفیت قابل‌توجهی برای بهره‌برداری است؛ با این حال، تاکنون این پتانسیل به‌صورت شایسته مورد توجه و توسعه قرار نگرفته است. در حالی‌که شرایط محیطی منطقه از نظر دما، شوری، کیفیت آب و بسترهای مناسب ساحلی برای رشد و استقرار این گونه مطلوب گزارش شده، بهره‌برداری از آن همچنان عمدتاً در حد صید سنتی باقی مانده است. از سوی دیگر، فشار صیادی، صید لابسترهای زیر اندازه قانونی و کاهش ذخایر طبیعی، ضرورت حرکت از برداشت صرف به سمت مدیریت و تولید مبتنی بر آبزی‌پروری را آشکار کرده است. با وجود این مزیت‌های طبیعی، نبود برنامه‌های منسجم برای تکثیر، پرورش، تأمین بذر و توسعه فناوری بومی موجب شده است که این فرصت اقتصادی و شیلاتی در کشور مغفول بماند. بنابراین، وضعیت موجود این گونه در ایران را می‌توان ترکیبی از ظرفیت طبیعی بالا و بهره‌برداری محدود و غیرتوسعه‌یافته دانست.

 از منظر مکانی، سواحل مکران مزیت‌های کم‌نظیری برای توسعه پرورش لابستر دارند. این منطقه به‌دلیل ثبات حرارتی نسبی، شوری مناسب، جریان‌های ساحلی پایدار و وجود بسترهای سنگی و مرجانی، یکی از مناسب‌ترین زیستگاه‌ها برای لابستر صخره‌ای کنگره‌دار به‌شمار می‌رود. میانگین دمای آب حدود ۲۶ درجه سانتی‌گراد و شوری حدود 65/36 ppt   در این ناحیه، شرایط مطلوبی برای رشد، بقاء و استقرار لاروها و جوانه‌های لابستر فراهم می‌کند (میرزائی و اژدری، ۱۴۰۲). بنابراین، پیشنهاد می‌شود برنامه توسعه پرورش لابستر ابتدا در مقیاس پایلوت و در مناطق دارای اولویت مانند چابهار، بریس، پسابندر و رمین اجرا شود تا ضمن ارزیابی فنی، امکان توسعه مرحله‌ای و کنترل‌شده فراهم گردد. در این میان، منطقه رمین به‌عنوان یکی از کانون‌های بالقوه پرورش لابستر دارای اهمیت ویژه است. همان‌گونه که در شکل 2 و داده‌های مربوط به کیفیت آب اشاره شده، این منطقه از ثبات فیزیکی و شیمیایی مناسبی در عمق‌های مختلف برخوردار است و زمین‌های ساحلی آن نیز ظرفیت لازم برای احداث استخرهای بتنی و تأسیسات پرورشی را دارند (میرزائی و اژدری، ۱۴۰۲). از این‌رو، توسعه واحدهای پرواربندی ساحلی در این منطقه، به‌ویژه با استفاده از زیرساخت‌های کم‌هزینه و بومی، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری زنجیره ارزش پرورش لابستر در جنوب شرق کشور شود. همچنین، در نظر گرفتن این منطقه به‌عنوان پایگاه آزمایشی برای ارزیابی فناوری‌های مرتبط با سیستم‌های آب چرخشی، نگهداری لارو، و پرورش در قفس‌های دریایی، می‌تواند در ارتقای دانش فنی داخلی نقش مؤثری داشته باشد. از سوی دیگر، دسترسی به لابسترهای جوان در فصول مناسب، یک فرصت مهم برای راه‌اندازی نظام پرواربندی است. بر اساس مطالعات ذخیره، بیشترین تراکم لابسترهای جوان در سواحل صخره‌ای شرق اسکله رمین در فصل بهار و  پاییز   مشاهده    می‌شود  (میرزائی و اژدری، ۱۴۰۲).  این موضوع نشان می‌دهد که می‌توان با طراحی یک نظام سازمان‌یافته برای جمع‌آوری لابسترهای زیرسایز و انتقال آن‌ها به مراکز پرواربندی، هم از فشار بر ذخایر طبیعی کاست و هم ارزش افزوده اقتصادی بیشتری ایجاد کرد. در این راستا، مشارکت جامعه صیادی محلی اهمیت زیادی دارد. آموزش صیادان، ایجاد انگیزه اقتصادی برای تحویل لابسترهای کوچک، و تضمین خرید از سوی مراکز پرورشی می‌تواند به تغییر رفتار صیادی و حرکت به سمت بهره‌برداری پایدار کمک کند. این راهبرد به‌ویژه در مناطق ساحلی مکران که معیشت بسیاری از خانوارها به صید وابسته است، می‌تواند اثرات اجتماعی و اقتصادی قابل‌توجهی داشته باشد. اگرچه تمرکز اصلی توسعه این صنعت در منطقه باید بر بومی‌سازی فناوری سامانه‌های پرورش معطوف باشد، اما با توسعه مزارع پرورشی، بهره‌گیری از ضایعات فرآوری سخت‌پوستان جهت تولید ترکیبات باارزش جانبی نیز می‌تواند در قالب یک راهکار مکمل مد نظر قرار گیرد. در واقع، تمرکز بر ایجاد زنجیره کامل از تأمین بذر، پرورش، فرآوری تا بازاریابی، پرورش لابستر را به صنعتی سودآور تبدیل کرده و نقشی مؤثر در اشتغال‌زایی و توسعه محلی مناطق ساحلی ایفا خواهد کرد. چنین نگاهی، به‌ویژه در مناطق ساحلی کم‌برخوردار، می‌تواند اشتغال‌زایی و توسعه محلی را نیز به‌دنبال داشته باشد.

3. توصیه های ترویجی

• با توجه به تجربه کشورهای عمان، هند و اندونزی، مدیریت علمی، هماهنگ و یکپارچه صید باید به‌عنوان اساس احیای ذخایر لابستر صخره‌ای کنگره‌دار در سواحل جنوب ایران مورد توجه قرار گیرد.
• شکل3. بیومتری لابستر در مرحله پرولئوس در مرکز تحقیقات شیلاتی آب های دور چابهار
• کنترل دقیق صید، جلوگیری از برداشت و عرضه لابسترهای زیراندازه و اعمال نظارت مؤثر بر مراکز تخلیه و فروش ضروری است. در این چارچوب، صیادان باید مکلف شوند لابسترهای زیرسایز را به مراکز مجاز و فعالان آبزی‌پروری تحویل دهند و هرگونه خریدوفروش این لابسترها خارج از سازوکار قانونی، ممنوع و مشمول برخورد قانونی شود.
• پرواربندی مرحله‌ای لابسترهای زیراندازه در استخرهای ساحلی بتنی یا فایبرگلاس و قفس‌های دریایی می‌تواند به‌عنوان روشی کم‌ریسک،
• اقتصادی و سازگار با حفاظت از ذخایر طبیعی توسعه یابد.
• اجرای این برنامه باید هم‌زمان با انجام تحقیقات کاربردی درباره نیازهای غذایی لاروها و لابسترهای جوان، استفاده از جیره‌های غنی از اسیدهای چرب ضروری، مدیریت بهداشت و زیست‌امنیت و بررسی امکان آغاز پرورش از مرحله پُرولئوس دنبال شود.
• سرمایه‌گذاری در ایجاد زیرساخت‌های استاندارد پرورش در چابهار، بریس و رمین، مشارکت بخش خصوصی و جوامع صیادی، آموزش بهره‌برداران و ایجاد زنجیره ارزش از صید و پرواربندی تا فرآوری و صادرات، از الزامات توسعه این صنعت است.

اجرای هماهنگ این اقدامات می‌تواند ضمن کاهش فشار بر ذخایر طبیعی، موجب افزایش اشتغال و درآمد جوامع ساحلی شده و لابستر صخره‌ای کنگره‌دار را به یکی از محصولات ارزشمند آبزی‌پروری و صادراتی ایران تبدیل کند.