نوع مقاله : مقاله ترویجی
نویسندگان
1 دانش آموحته دکتری علوم و مهندسی شیلات، دانشکده منابع طبیعی تهران ، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی کارشناسی علوم و مهندسی شیلات، دانشکده منابع طبیعی علوم دامی و شیلات، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران
چکیده
در پرورش میگو کیفیت آب ورودی، نقش مهمی در حفظ شرایط محیط پرورش، خطرات مرتبط با افت کیفیت آب و بیماری دارد. با این حال، در بسیاری از مزارع، آب پیش از ورود به استخرهای پرورش به‌طور کافی آماده و ارزیابی نمی‌شود. مدیریت آب ورودی باید از مرحله دریافت آب آغاز شود و تا زمان ورود کنترل‌شده آن به استخر پرورش ادامه یابد. در این رویکرد، استخر ذخیره به‌عنوان یکی از اجزای مهم مدیریت آب، امکان نگهداری و مدیریت اولیه آب را فراهم می‌کند. پس از آن، پیش‌تصفیه آب و استفاده از روش‌های مناسب آماده‌سازی می‌تواند به کنترل بخشی از مواد و عوامل نامطلوب موجود در آب کمک کند. پایش شاخص‌های اصلی کیفیت آب نیز برای اطمینان از مناسب بودن آب پیش از انتقال به استخر پرورش ضروری است. همچنین، توجه هم‌زمان به شرایط آب و خطرات میکروبی، امکان مدیریت بهتر عوامل مؤثر بر سلامت میگو را فراهم می‌کند. بر این اساس، مدیریت کیفیت آب ورودی در مزارع پرورش میگو باید به‌صورت یک زنجیره مدیریتی شامل استخر ذخیره، پیش‌تصفیه آب و پایش کیفیت آب انجام شود. اجرای این رویکرد می‌تواند به بهره برداران کمک کند تا پیش از ورود آب به استخر پرورش، مشکلات احتمالی را شناسایی و شرایط مناسب‌تری برای ادامه فرایند پرورش فراهم کند.
تازه های تحقیق
- از ورود مستقیم آب به استخرهای پرورش خودداری و در صورت امکان، ابتدا آب به استخر ذخیره هدایت شود.
- از استخر ذخیره برای نگهداری، بررسی و آماده‌سازی اولیه آب پیش از انتقال به استخرهای پرورش استفاده شود.
- بر اساس کیفیت آب ورودی و امکانات مزرعه، از روش‌های مناسب پیش‌تصفیه برای کاهش ذرات معلق و عوامل نامطلوب استفاده شود.
- پیش از انتقال آب، شاخص‌های مهم کیفیت آب مانند دما، شوری، اکسیژن محلول، کدورت و ترکیبات نیتروژن دار اندازه‌گیری و ثبت شود.
- نتایج پایش و اقدامات انجام‌شده به‌صورت منظم ثبت شود تا در دوره‌های بعدی پرورش بتوان از آن‌ها برای تصمیم‌گیری بهتر استفاده شود.
- علاوه بر شاخص‌های فیزیکی و شیمیایی، خطرات زیستی و میکروبی آب نیز در برنامه مدیریت مزرعه مدنظر قرارداده شود.
- تنها در صورتی آب به استخرهای پرورش منتقل شود که نتایج پایش نشان‌دهنده مناسب بودن کیفیت آب باشد.
کلیدواژه‌ها
۱. بیان مسئله
در پرورش میگو آب یکی از عوامل مهم و مؤثر بر شرایط محیطی مزرعه است و مدیریت آن باید با توجه به تغییرات فیزیکی، شیمیایی و زیستی محیط پرورش انجام شود (Do et al., 2025; Hossain et al., 2026). در یک سامانه پرورش میگو، آب و رسوب محیط‌هایی فعال از نظر میکروبی هستند
و میکروارگانیسم‌های موجود در آن‌ها در تجزیه مواد آلی و چرخه عناصر غذایی نقش دارند؛ با این حال برخی عوامل بیماری‌زا نیز می‌توانند در این محیط‌ها حضور داشته باشند. بنابراین توجه به کیفیت آب نباید تنها به شرایط آن پس از ورود به استخر پرورش محدود شود. یکی از راهکار‌های مورد استفاده برای مدیریت آب پیش از ورود به استخر
پرورش، ایجاد و استفاده از استخر ذخیره است (شکل1).
بررسی انجام شده روی پرورش سنتی میگوی ببری نشان داد که استفاده از استخر ذخیره با افزایش معنی‌دار تولید زیست توده و بقای میگو در مقایسه با سامانه بدون استخر ذخیره همراه بوده است (Sarker et al., 2025; Susilowati et al., 2017).
شکل1. نمایی از استخر تیماربندی آب و ذخیره آب پرورش میگو (عکس از : نگارنده)
این یافته اهمیت قرار دادن استخر ذخیره را به عنوان یکی از اجزای مدیریت آب در سامانه پرورش نشان می‌دهد؛ هر چند این مطالعه به‌صورت مستقیم عملکرد استخر ذخیره را به عنوان یک واحد مستقل تصفیه آب بررسی نکرده‌است. در سامانه‌های پیشرفته پرورش میگو، استفاده از روش‌های پیش‌تصفیه می‌تواند در حذف ذرات ریز و بخشی از میکروارگانیسم‌های نامطلوب، پیش از ورود آب به مراحل بعدی نقش داشته باشد (Widiasa et al.,2026). همچنین مطالعات مربوط به مدیریت مزرعه بر اهمیت آماده‌سازی، تصفیه، پایش و تنظیم آب پیش از مراحل حساس پرورش تاکید کرده‌اند(Hossain et al., 2026) . از سوی دیگر پایش شاخص‌های کیفیت آب برای تصمیم‌گیری درباره‌ی مدیریت استخر پرورش ضروری است. دما، pH، شوری، اکسیژن محلول، کدورت و ترکیبات نیتروژنه از جمله عواملی هستند که باید در مدیریت کیفیت آب مورد توجه قرار گیرند
(Do et al., 2025). شناخت وضعیت آب، رسوب و توجه به جامعه میکروبی نیز می‌تواند در درک بهتر چرخه مواد مغذی و پایش خطرات زیستی در محیط پرورش موثر باشد (Sarkar et al., 2025). بر این اساس، مدیریت آب ورودی در مزارع پرورش میگو باید از یک مرحله منفرد فراتر رود و به صورت زنجیره‌ای از ذخیره‌سازی، آماده‌سازی، پیش‌تصفیه و پایش کیفیت آب دنبال شود (Susilowati et al., 2017). معرفی این رویکرد به زبان ساده و به‌صورت قابل اجرا می‌تواند به بهره‌برداران کمک کند تا پیش از انتقال آب به استخر پرورش، وضعیت آن را بهتر ارزیابی و مدیریت کنند.
- راهکار
راهکار پیشنهادی این مقاله، مدیریت آب ورودی به‌صورت یک زنجیره پیوسته است. در این رویکرد آب مستقیما از منبع به استخر پرورش منتقل نمی‌شود؛ بلکه ابتدا در یک مسیر مدیریتی مشخص قرار می‌گیرد تا پیش از ورود به محیط پرورش، امکان ذخیره‌سازی، آماده‌سازی، پیش‌تصفیه و ارزیابی کیفیت آن فراهم شود. این مسیر به بهره‌بردار کمک می‌کند تا تصمیم گیری درباره انتقال آب به استخر پرورش را بر اساس وضعیت واقعی آب انجام دهد، نه صرفا بر اساس نیاز به تامین آب.
1.2. گام اول : انتقال آب به بخش ذخیره
در نخستین مرحله، آب ورودی به جای انتقال مستقیم به استخر پرورش، به استخر ذخیره هدایت می‌شود. استخرذخیره به عنوان یک بخش مستقل از سامانه مدیریت آب، پیش از استخر پرورش عمل می‌کند. بنابراین، قرار دادن استخر ذخیره در مسیر آب می‌تواند بخشی از برنامه مدیریت مزرعه باشد؛ هرچند نباید آن را به تنهایی معادل یک واحد تصفیه آب در نظر گرفت. در این مرحله هدف اصلی بهره‌بردار باید جلوگیری از ورود مستقیم آب به استخر پرورش و ایجاد فرصت برای ارزیابی و آماده‌سازی آن باشد به بیان ساده، آب ابتدا باید وارد بخشی شود که امکان مدیریت آن وجود داشته باشد و سپس، پس از بررسی شرایط برای استفاده در استخر پرورش آماده شود (شکل2).
2.2.گام دوم: آماده‌سازی آب پس از ورود به استخر ذخیره
پس از ورود آب به استخر ذخیره، بهره‌بردار باید پیش از انتقال آب به استخر پرورش، مراحل آماده‌سازی آب را انجام دهد. ابتدا وضعیت ظاهری آب از نظر رنگ، بو، وجود مواد شناور و ذرات معلق بررسی شود. سپس شاخص‌های اصلی کیفیت آب شامل دما، شوری، pH، اکسیژن محلول و شفافیت اندازه‌گیری و با مقادیر بهینه مقایسه شوند. مقادیر توصیه‌شده برای پارامترهای اصلی کیفیت آب ورودی بر اساس توصیه‌های FAO در جدول 1 ارائه شده است. درصورتی که هر یک از این شاخص‌ها خارج از محدوده مناسب باشند، پیش از انتقال آب باید اقدامات اصلاحی انجام شود. در صورت پایین بودن اکسیژن محلول، استفاده از هواده‌ها توصیه می‌شود. در صورت نامناسب بودن pH، اصلاح تدریجی آن با استفاده از مواد مجاز نظیر کربنات کلسیم، اکسید آهک (آهک صنعتی) انجام گیرد. اگر شوری خارج از محدوده مطلوب باشد، شوری آب باید به‌تدریج با اختلاط آب مناسب با شوری پایین تنظیم شود. در صورت بالا بودن کدورت یا وجود ذرات معلق، آب باید پیش از انتقال، از طریق ته‌نشینی و فیلتراسیون اولیه با توری‌های مکانیکی مناسب، به‌منظور حذف ذرات معلق و موجودات ناخواسته، آماده‌سازی شود. تنها زمانی آب باید به استخر پرورش منتقل شود که شاخص‌های کیفیت آب در محدوده مناسب قرار داشته باشند.
3.2. گام سوم: پیش‌تصفیه آب براساس نیاز مزرعه
در صورت وجود ذرات معلق، بار آلی بالا یا خطر ورود عوامل نامطلوب، آب ورودی باید پیش از انتقال به استخر پرورش تحت فرآیندهای پیش‌تصفیه قرار گیرد. انتخاب روش پیش‌تصفیه باید بر اساس کیفیت آب ورودی و طراحی مزرعه و هدف مدیریتی انجام شود. در مرحله نخست، استفاده از حوضچه یا استخر ته‌نشینی در استخر ذخیره می‌تواند با افزایش زمان ماندن آب، موجب کاهش ذرات معلق و مواد قابل ته‌نشینی شود. پس از آن، در صورت نیاز می‌توان از فیلتراسیون مکانیکی برای حذف ذرات باقیمانده استفاده کرد. اندازه چشمه یا منافذ فیلتر باید متناسب با هدف حذف ذرات و شرایط آب ورودی انتخاب شود؛ به‌گونه‌ای که ضمن کاهش مواد معلق، از حذف بیش از حد موجودات مفید پلانکتونی جلوگیری شود. در شرایطی که خطر ورود عوامل بیماری‌زا یا بار میکروبی بالا وجود داشته باشد، استفاده از روش‌های ضدعفونی آب مانند کلرزنی، ازن‌زنی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. استفاده از مواد ضدعفونی‌کننده باید بر اساس کیفیت آب، میزان مواد آلی و دستورالعمل تولیدکننده انجام شود؛ زیرا مصرف نامناسب این مواد می‌تواند موجب ایجاد ترکیبات نامطلوب یا آسیب به مراحل بعدی پرورش شود. پس از هرگونه ضدعفونی، باقیمانده مواد ضدعفونی‌کننده بایستی پیش از انتقال آب به استخر پرورش بررسی و از ایمن بودن آب اطمینان حاصل شود. بنابراین، فرآیند پیش‌تصفیه آب ورودی یک مرحله ثابت برای همه مزارع نیست، بلکه باید بر اساس نتایج پایش کیفیت آب و شرایط مزرعه انتخاب شود. ترکیب مناسب استخر ذخیره، ته‌نشینی، فیلتراسیون و در صورت نیاز ضدعفونی می‌تواند خطر ورود ذرات معلق، عوامل بیماری‌زا و ترکیبات نامطلوب را کاهش داده و کیفیت آب ورودی به استخر پرورش را بهبود دهد.
4.2.گام چهارم: پایش کیفیت آب پیش از انتقال
پیش از انتقال آب از بخش ذخیره یا واحد پیش‌تصفیه به استخر پرورش، وضعیت آب باید بررسی شود. پایش کیفیت آب به بهره‌بردار کمک می کند تا تغییرات مهم را پیش از ورود آب به محیط حساس پرورش شناسایی کند. دما، pH، شوری، اکسیژن محلول و کدورت از جمله شاخص‌هایی هستند در ارزیابی کیفیت آب اهمیت دارند و باید در برنامه پایش مورد توجه قرار گیرند (جدول 1).
جدول 1. محدوده‌های راهنمای برخی متغیرهای فیزیکوشیمایی آب در استخر پرورش میگو براساس توصیه‌هایFAO (مقادیرارائه شده جنبه راهنما دارند و بسته به گونه میگو، سیستم پرورش، شرایط اقلیمی و ویژگی‌های آب ورودی می‌توانند متفاوت باشند).
|
شاخص کیفیت آب |
محدوده مطلوب |
|
دما |
25 تا 30 درجه سانتی گراد |
|
pH |
5/7 تا 5/8 |
|
شوری |
27 تا 32 قسمت در هزار |
|
اکسیژن محلول |
از3 تا 6 میلی‌گرم در لیتر |
|
شفافیت |
35 تا 45 سانتی‌متر |
5.2.گام پنجم: توجه به خطرات زیستی و میکروبی
آب و رسوب استخرهای پرورش، محیط‌هایی فعال از نظر میکروبی هستند. میکروارگانیسم‌های موجود در این محیط‌ها در فرایند‌های مرتبط با چرخه مواد غذایی و تجزیه مواد‌آلی نقش دارند، اما برخی عوامل مرتبط با بیماری نیز می‌توانند در محیط پرورش حضور داشته باشند.
بنابراین علاوه‌بر پایش شاخص‌های فیزیکی و شیمیایی، عوامل زیستی و میکروبی آب نیز باید پیش از ورود آب به استخر پرورش بررسی شوند. مهم‌ترین عوامل بیماری‌زای قابل انتقال از طریق آب شامل گونه‌های بیماری‌زای Vibrio، عامل بیماری لکه سفید (White Spot Syndrome Virus; WSSV) و عامل نکروز حاد هپاتوپانکراس (Acute Hepatopancreatic Necrosis Disease; AHPND) هستند. برای پایش این عوامل، نمونه آب از ورودی مزرعه، استخر ذخیره و استخر پرورش و در صورت نیاز نمونه رسوب از چند نقطه استخر جمع‌آوری و برای بررسی‌های میکروبی و مولکولی به آزمایشگاه ارسال می‌شود. در صورت شناسایی عوامل بیماری‌زا، از انتقال آب به استخرهای پرورش خودداری شده و پس از ضدعفونی تجهیزات یا تیمار مناسب، نمونه‌برداری مجدد انجام می‌شود. استفاده از استخر ذخیره، جلوگیری از ورود آب تصفیه‌نشده، حذف ناقلان بیماری، ضدعفونی نمودن تجهیزات، استفاده از بچه‌میگوی عاری از عوامل بیماری زا و پایش منظم کیفیت آب و عوامل میکروبی، از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خطر بروز بیماری در مزارع پرورش میگو به شمار می‌روند.
6.2.گام ششم: انتقال آب به استخر پرورش
پس از ذخیره‌سازی، آماده سازی، پیش‌تصفیه و پایش درباره انتقال آب به استخر پرورش تصمیم‌گیری می شود. اگر وضعیت آب با شرایط مورد انتظار مزرعه هماهنگ باشد، آب می‌تواند بصورت کنترل شده منتقل شود و در صورت مشاهده
شرایط نامناسب، انتقال آب باید تا انجام اقدامات مدیریتی
لازم به تعویق بیافتد. این مرحله، تفاوت اصلی میان «تامین آب» و «مدیریت آب» را نشان می‌دهد.
- توصیه ترویجی
- از ورود مستقیم آب به استخرهای پرورش خودداری و در صورت امکان، ابتدا آب به استخر ذخیره هدایت شود.
- از استخر ذخیره برای نگهداری، بررسی و آماده‌سازی اولیه آب پیش از انتقال به استخرهای پرورش استفاده شود.
- بر اساس کیفیت آب ورودی و امکانات مزرعه، از روش‌های مناسب پیش‌تصفیه برای کاهش ذرات معلق و عوامل نامطلوب استفاده شود.
- پیش از انتقال آب، شاخص‌های مهم کیفیت آب مانند دما، شوری، اکسیژن محلول، کدورت و ترکیبات نیتروژن دار اندازه‌گیری و ثبت شود.
- نتایج پایش و اقدامات انجام‌شده به‌صورت منظم ثبت شود تا در دوره‌های بعدی پرورش بتوان از آن‌ها برای تصمیم‌گیری بهتر استفاده شود.
- علاوه بر شاخص‌های فیزیکی و شیمیایی، خطرات زیستی و میکروبی آب نیز در برنامه مدیریت مزرعه مدنظر قرارداده شود.
- تنها در صورتی آب به استخرهای پرورش منتقل شود که نتایج پایش نشان‌دهنده مناسب بودن کیفیت آب باشد.
)